Parafia Rzymskokatolicka Zwiastowania Najświętszej Maryi Panny

Parafia została erygowana w r. 1621. Obecny kościół parafialny drewniany o pow. 380 m2 został wybudowany w r. 1727. Pierwotny natomiast został ufundowany w 1627 r. przez ordynata Tomasza Zamoyskiego. Przebudowany w 1727 r. oraz odnawiany po zniszczeniach I i II wojny światowej. W r. 1832 konsekrowany przez bpa Józefa Marcelego Dzięcielskiego. Kościół pw. Zwiastowania Najświętszej Marii Panny w Tomaszowie, to jeden z najcenniejszych zabytków sakralnego budownictwa drewnianego w Polsce. W świątyni znajduje się cudowny obraz Matki Bożej Szkaplerznej. Kościół ma konstrukcję zrębową na ceglanej podmurówce. Zbudowany został na rzucie prostokąta z prosto zakończonym prezbiterium i drewnianym chórem. Fasadę wieńczą dwie kwadratowe wieże zakończone hełmami. Wnętrze kościoła ozdobione jest elementami polichromii z XVIII w., na ścianach nawy, belce tęczowej i parapecie chóru. Na słupach i gzymsach występują marmoryzowania. Niezwykle cennymi elementami wyposażenia są: barokowa belka tęczowa z grupą ukrzyżowania z pierwszej połowy XVII wieku oraz ambona, kamienna chrzcielnica, rokokowe stalle i konfesjonały. Manierystyczny ołtarz główny pochodzi z XVII wieku. W dolnej jego części znajdują się relikwie św. Feliksa i cudowny obraz Matki Bożej Szkaplerznej. Kult Matki Bożej w Tomaszowie, czczonej w wizerunku Matki Bożej Szkaplerznej, sięga XVII w. Wg przekazów, nieznana osoba umieściła obraz w 1652 r., w kaplicy św. Wojciecha, zlokalizowanej na Przedmieściu Lwowskim. Od piaszczystego pagórka, na którym stała kaplica, miejsce nazywano "na Piaskach". Kaplica była w miejscu, w którym tomaszowscy mieszczanie w 1636 r. wystawili figurę, jako wyraz nadzwyczajnej obecności Boga, gdzie "pobożne osoby… widywały światłość niezwykłą, processye przez Aniołów odprawiane, świece i pochodnie na powietrzu gorejące, jako oznaki że to miejsce wybrała sobie na mieszkanie Najświętsza Maryja Panna". Obraz Matki Bożej szybko znalazł rozgłos jako słynący łaskami. Wycofujący się spod Zamościa Szwedzi w 1656 r. zniszczyli kaplicę, a wizerunek Matki Bożej zabrali do obozu wojskowego. Żołnierz szwedzki wiózł obraz pod siodłem, ale kiedy padł mu koń, rozdarł go ze złości i porzucił. Zbezczeszczony obraz odnalazły i zabrały do domu dwie szlachcianki z Tomaszowa. Z czasem przeniosły się do Lwowa, zaś wizerunek Tomaszowskiej Pani umieściły w kaplicy kuśnierskiej lwowskiej katedry łacińskiej. Wkrótce pojawiły się przy nim wota dziękczynne. Po kilku latach, gdy w Tomaszowie odbudowano zniszczoną przez Szwedów kaplicę (1662 r.), mieszczanie zwrócili się o zwrot cudownego obrazu. Ostatecznie stało się to dzięki poparciu abp Wojciecha Korycińskiego. Obraz Matki Bożej wrócił na dawne miejsce, a w kaplicy kuśnierskiej, jako dowód jego tam bytności, pozostały srebrne wota. Kolejny raz wizerunek Matki Bożej Tomaszowskiej opuścił kaplicę w 1672 r. W obliczu zagrożenia przez wojska tureckie, mieszczanie wywieźli obraz do zamojskiej twierdzy, skąd powrócił po wojnie do kościoła parafialnego, a następnie kaplicy na Piaskach. Wobec rosnącego kultu obrazu, celem lepszej obsługi przybywających do niego pielgrzymów, w latach 1721-25 na tomaszowskich Piaskach wybudowano murowany kościół. Jego fundatorem był kasztelan kijowski Józef Potocki, któremu ocalenie życia w czasie rozruchów wojennych uproszone zostało przed tomaszowskim obrazem Matki Bożej. W 1727 r. sprowadzeni zostali do Tomaszowa trynitarze i osiedlili się przy kościele na Piaskach. Zakonnicy opiekowali się miejscem kultu Matki Bożej Tomaszowskiej i św. Wojciecha do czasu kasaty redempcji w 1783 r. Po kasacie zakonu wyposażenie kościoła wraz z cudownym obrazem Matki Bożej Tomaszowskiej przeniesiono do kościoła parafialnego Zwiastowania NMP, gdzie pozostaje do dziś. W historii Tomaszowskiego Sanktuarium niezwykle ważnym był rok 1994, który w diecezji zamojsko-lubaczowskiej ogłoszono Rokiem Matki Bożej Tomaszowskiej. Na prośbę pochodzącego z parafii Zwiastowania NMP bpa zamojsko-lubaczowskiego Jana Śrutwy, wielowiekowy kult MB Szkaplerznej w Tomaszowie Lubelskim został potwierdzony "breve papieskim" Jana Pawła II z dnia 2 II 1994 r., zezwalającym na uroczystą koronację obrazu. Cudowny wizerunek MB Tomaszowskiej został ukoronowany 17 VII 1994 r. Aktu koronacji dokonał nuncjusz apostolski abp Józef Kowalczyk. Uroczystość odbyła się z udziałem 23 biskupów i ponad 60-tysięcznej rzeszy wiernych (także z Ukrainy).